هذا القياس . بعد از تمهيد اين مقدمه مىگويم : دور محال است زيرا كه لازم مىآيد از فرض آن ، تقدم شىء بر نفس و تأخر شىء از نفس و احتياج شىء بنفس و هرسه لازم بالضروره محالند ، پس ملزوم كه عبارت از دور است نيز محال است ، و بيان ملازمه از مقدمه ممهده ظاهر مىشود . و هرگاه كسى بگويد : اگر مراد از تقدم ، تقدم زمانيست ملازمه مسلم و ثابت نيست ، و اگر مراد تقدم ذاتى و بالعليه است ، لازم مىآيد كه دليل عين مدعا باشد ، زيرا كه تقدم ذاتى بعينه معنى عليت است ، و بنابراين ، حاصل استدلال اين است كه شىء علت نمىباشد از براى علت خود ، زيرا كه شىء از براى علت خود علت نمىباشد . در جواب او مىگويم : مراد تقدم ذاتى است و مراد از تقدم ذاتى ترتب وجود معلول است بر وجود علت به اين معنى كه چون علت موجود شد پس معلول موجود شد نمىبينى كه صحيح است حكم باينكه آفتاب طلوع كرد ، پس روز شد ، و صحيح نيست حكم باينكه روز شد پس آفتاب طلوع كرد ، و همچنين صحيح است جنبيد دست پس جنبيد كليد ، و عكسش صحيح نيست . حاصل كلام مراد از تقدم ذاتى همين ترتب است كه مذكور شد ، و اين ترتب عين معنى عليت نيست بلكه لازم معنى عليت است ، پس دليل عين مدعا نيست ، و حال آنكه مىتوان گفت اگر دور جايز باشد بودن دليل عين مدعى ، محال نخواهد بود زيرا كه منتهاى مطلب آنست كه شىء علت نفس خود باشد و آن بنا بر زعم تو جايز است مگر اينكه بگوئيم منظور معترض الزام است نه برهان . تدقيق " فلسفى " [ تحقيق در آنكه هردور مستلزم تسلسل است ] مخفى نماناد كه جميع براهين ابطال تسلسل بر بطلان دور نيز دلالت مىكند زيرا كه هردورى مستلزم تسلسل است و تفاوت در ميانه تسلسل متعارف و تسلسل دورى آنست كه در تسلسل دورى موضوعات متناهى مىباشد و در تسلسل متعارفى غير متناهى ، پس عدم تناهى كه در مطلق تسلسل اخذ شده است در تسلسل دورى باعتبار وصف عليت و معلوليت است نه باعتبار ذوات موضوعات . بيانش آنست كه عليت و معلوليت دو طبيعت ناعتيه و دو وصف قائم بغيرند ، و از بيناتست كه تحقق هرطبيعت ناعتيه و صفت قائم